Blog literacki, portal erotyczny - seks i humor nie z tej ziemi
Rozdział ósmy
PRAWO I POSTĘPOWANIE KARNE
92. Źródła prawa karnego.
Podstawowymi źródłami prawa karnego do 1932 r. były: na
ziemiach b. zaboru rosyjskiego kodeks karny rosyjski z 1903
r., na ziemiach b. zaboru austriackiego ustawa karna
austriacka z 1852 r. i na obszarze b. zaboru pruskiego
kodeks karny niemiecki z 1871 r. ze zmianami wprowadzonymi
przez władze polskie. Od 1 września 1932 r. zaborcze ustawy
karne zastąpił kodeks karny i prawo o wykroczeniach wydane w
formie rozporządzeń prezydenta z 11 lipca 1932 r. W latach
następnych przepisy karne kodeksu były uzupełniane przez
ustawy karne specjalne, jak rozporządzenie prezydenta z 1934
r., o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu
państwa, dekret prezydenta z 1938 r. o ochronie niektórych
interesów państwa.
93. Zasady polskiego prawa karnego.
Prawo karne, zawarte w kodeksie karnym z 1932 r.,
uwzględniając osiągnięcia światowej myśli naukowej,
stanowiło samodzielny i oryginalny dorobek polskich
prawników. Cechowały je ścisłość, jasność i syntetyczność
sformułowań. Opierało się na założeniach, które wyrażały
pogląd jego twórców na kwestię odpowiedzialności za
działania przestępne, na cele i funkcje środków karnych, na
zakres dóbr i interesów indywidualnych i społecznych
objętych ochroną karną. Tymi założeniami przewodnimi były:
a) zasada subiektywizmu, b) zasada humanitaryzmu, c)
wprowadzenie środków zabezpieczających.
a) Zasada subiektywizmu przejawiała się w subiektywnych
podstawach odpowiedzialności, w indywidualizacji winy i
kary. Polegała na obciążeniu odpowiedzialnością sprawcy za
skutki zamierzone i przewidywane. Sprawca nie odpowiadał za
okoliczności i następstwa czynu, których nie mógł
przewidzieć (art. 15 kk.). Przy ustalaniu odpowiedzialności
kodeks nakazywał sędziemu uwzględniać stan intelektualny i
swobodę kierowania swą wolą przez sprawcę. Wskazywał
czynniki, które hamująco wpływały na jego poczytalność, jak
niedorozwój umysłowy czy choroba psychiczna. Wykluczał
odpowiedzialność dzieci poniżej lat 13, przyjmując
odpowiedzialność warunkową w stosunku do nieletnich od 13 do
17 lat, zależnie od rozwoju umysłowego i moralnego sprawcy.
Zasada subiektywizmu wpłynęła na liberalne potraktowanie
czynów stanowiących przekroczenie granic obrony koniecznej
(art. 21 ż 2). Przejawiała się ona również w konstrukcji
usiłowania (art. 23) i najmocniej w dążeniu do
indywidualizacji winy i kary. Odrzucono wszelkie
pozostałości winy zbiorowej lub tzw. akcesoryjnej, czyli
winy za działanie innych osób. Podżegacz i pomocnik
odpowiadali w granicach swego zamiaru i niezależnie od
sprawcy (art. 29).
Indywidualizacja kary przejawiała się w określeniu
warunków jej wymierzania. Art. 16 nakazywał uwzględniać
okoliczności wpływające na karalność czynu tylko w stosunku
do osoby, której dotyczyły. Sąd wymierzając karę powinien
brać pod uwagę pobudki oraz sposób działania sprawcy, jego
stosunek do pokrzywdzonego, stopień rozwoju umysłowego i
charakter sprawcy, jego dotychczasowe życie, jego zachowanie
się po przestępstwie (art. 54). Gdy zachodziła nieświadomość
bezprawności czynu, możliwe było zastosowanie nadzwyczajnego
złagodzenia kary (art. 20 ż 2).
b) Zasada humanitaryzmu była kontynuacją postępowego
nurtu wywodzącego się z ideologii Oświecenia. Wyrażała się
ona w indywidualizacji odpowiedzialności i kary,
ograniczeniu środków represji karnej, nadaniu karze śmierci
charakteru wyjątkowego, w stosowaniu do nieletnich od 13 do
17 lat jedynie środków wychowawczych i poprawczych, w
rozbudowie instytucji warunkowego zawieszenia wykonania
kary, w instytucji warunkowego zwolnienia po odbyciu części
wymierzonej kary, we wprowadzeniu rehabilitacji ustawowej i
sędziowskiej, polegającej na przywróceniu utraconych
skutkiem skazania praw (praw publicznych, prawa
wykonywania zawodu) i w zatarciu skazania.
c) Wprowadzenie środków zabezpieczających uzasadniane
było przez twórców kodeksu koniecznością zabezpieczenia
społeczeństwa przed osobami, które naruszały porządek prawny
w sposób niezawiniony (osoby niepoczytalne) lub w sposób
rozmyślny i stale. Ponieważ walka z tymi zjawiskami przy
pomocy normalnych środków karnych nie dawała należytych
efektów, zdecydowano się wprowadzić instytucję środków za-
bezpieczających. Polegały one na zamknięciu w zakładzie
zabezpieczającym osoby, która dopuściła się czynu
zabronionego pod groźbą kary. Kodeks odróżniał 4 typy
środków zabezpieczających: 1) lecznicze dla psychicznie
chorych (całkowicie lub częściowo niepoczytalnych); 2)
lecznicze dla alkoholików i narkomanów; 3) przymusowe,
stosowane wobec osób dopuszczających się czynów wynikających
ze wstrętu do pracy; 4) przymusowe, stosowane wobec
recydywistów i przestępców zawodowych. Kodeks przewidywał
zróżnicowanie stosowania środków zabezpieczających. W
stosunku do osób psychicznie chorych środki zabezpieczające
stosował sąd zamiast, a w stosunku do pozostałych kategorii
osób obok kar przewidzianych przez kodeks. Czas pobytu w
zakładzie zabezpieczającym dla osób dopuszczających się
czynów przestępnych wynikających ze wstrętu do pracy,
recydywistów i przestępców zawodowych rozpoczynał się po
odbyciu orzeczonej kary i wynosił od 2 do 5 lat i mógł być
przedłużony.
Środki zabezpieczające spotkały się z krytyką już w
okresie międzywojennym. Widziano w nich ograniczenie zasady
humanitaryzmu, naruszenie zasady nullum crimen sine lege
(III, 94) i praw obywatelskich. Twórcy kodeksu w dążeniu do
indywidualizacji odpowiedzialności przyjmowali, że nawrót do
przestępstwa jest wyłącznie skutkiem właściwości
psychicznych sprawcy, nie uwzględniali uwarunkowań
społecznych jego postępowania.
94. Przestępstwo i kary.
Kodeks karny definiował przestępstwo w sposób formalny.
Był nim czyn zawiniony, zabroniony pod groźbą kary przez
ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. W tym ujęciu
wyrażała się podstawowa zasada prawa karnego - nullum crimen
sine lege - głosząca, że przestępstwo musi być określone
przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia.
Wykluczano tym samym stosowanie prawa wstecz (lex retro non
agit) i posługiwanie się analogią. Czyn obejmował proces
psychiczny sprawcy (winę), działanie i skutek. Działanie
mogło być czynne lub bierne (zaniechanie). Kodeks dzielił
przestępstwa na zbrodnie i występki. Za zbrodnię uznawano
przestępstwo zagrożone karą śmierci lub więzienia powyżej
lat 5, za występek zagrożone karą więzienia do lat 5,
aresztu powyżej 3 miesięcy lub grzywną powyżej 3000 zł.
Trzecim rodzajem przestępstw były wykroczenia, które
regulowało specjalne prawo o wykroczeniach. Przestępstwo
można było popełnić umyślnie lub nieumyślnie. Zgodnie z
zasadą subiektywizmu kodeks wykluczał karalność przy
niepoczytalności sprawcy i przy stanie wyższej konieczności.
Do okoliczności, które wyłączały przestępny charakter czynu,
zaliczał działanie pod wpływem przymusu fizycznego, pod
wpływem istotnego błędu i w obronie koniecznej.
Kodeks dzielił kary na zasadnicze i dodatkowe. Kary
zasadnicze orzekane były samoistnie, dodatkowe jedynie jako
uzupełnienie zasadniczych. Karami zasadniczymi były: kara
śmierci, kara więzienia, kara aresztu i grzywna. Kara
śmierci występowała w kodeksie tylko pięciokrotnie i zawsze
alternatywnie z karą więzienia. Więzienie uważane było za
środek karny o charakterze hańbiącym, areszt za niehańbiące
pozbawienie wolności. Karami dodatkowymi były: utrata praw
obywatelskich (czynnego i biernego prawa wyborczego),
obywatelskich praw honorowych, prawa wykonywania zawodu,
praw rodzicielskich i opiekuńczych, ogłoszenie wyroku w
pismach, przepadek przedmiotów majątkowych i narzędzi.
Niedopuszczalne było łączenie kar z udręczeniami fizycznymi.
W stosunku do nieletnich od l3 do 17 lat kodeks przewidywał
jedynie środki poprawcze (zamknięcie w zakładzie
poprawczym). Kodeks pozostawiał sędziemu szeroki zakres
władzy arbitralnej przy wymierzaniu kary, wskazując jedynie
jej minimum i maksimum. Dopuszczał w określonych wypadkach
nadzwyczajne złagodzenie lub nadzwyczajne zaostrzenie kary.
Pozwalał także na szerokie stosowanie warunkowego
zawieszenia wykonania kary.
95. Funkcje prawa karnego.
Wśród środków i metod realizowania przez państwo funkcji
wewnętrznej ważne miejsce zajmowało zawsze prawo karne.
Przepisy prawa karnego ustalały katalog dóbr podlegających
ochronie. Naruszenie tych dóbr, pociągające za sobą represje
karne, zależało od wielu czynników. W II Rzeczypospolitej
warunkowała je sytuacja wewnętrzna kraju, charakteryzująca
się znacznym zaostrzeniem antagonizmów i konfliktów
społecznych, niską stopą życiową większości społeczeństwa,
nasileniem nacjonalistycznych wystąpień mniejszości
narodowych oraz walk o zmianę istniejących stosunków
społecznych i politycznych. Nie bez wpływu na zakres
stosowania przepisów ochraniających życie i zdrowie
jednostki pozostawał poziom kultury społeczeństwa, ciążenie
tradycji i przestarzałych systemów wychowawczych.
Przedstawienie nasilenia i rozmiarów przestępczości w II
Rzeczypospolitej napotyka trudności wynikające z braku
danych statystycznych dla całego okresu międzywojennego.
Ostatnie lata wskazywały na ogólnie malejącą liczbę
popełnianych przestępstw. W kryzysowym 1932 r. liczba
prawomocnie skazanych wynosiła 750 tys. i spadała stopniowo
do 526 tys. w 1936 r. Natomiast liczba więźniów wskazywała
tendencję zwyżkową od 38 tys. w 1932 r. do 71 tys., w 1939
r., co należy tłumaczyć zaostrzaniem represji i stosowaniem
środków zabezpieczających.
Podział skazanych według rodzajów popełnianych
przestępstw kształtował się w 1937 r. następująco: wśród
prawomocnie skazanych 50% stanowiły przestępstwa przeciwko
mieniu (kradzież, przywłaszczenie), 16% przestępstwa
przeciwko porządkowi publicznemu, 10% przestępstwa przeciwko
władzom i urzędom, 8% przestępstwa przeciwko życiu i
zdrowiu, 1 % przestępstwa przeciwko państwu (zbrodnie
stanu), 15% inne. W ogólnej liczbie skazanych recydywiści
stanowili ok. 30%. Wśród orzekanych kar dominował areszt -
57%, więzienie - 28%. Karę śmierci orzeczono w 1937 r. - 14
razy, podczas gdy w 1931 r. 38 razy, a w 1933 - 88 razy.
Warunkowe zawieszenie wykonania kary zastosowano w latach
1934-1937 przeciętnie do 42% skazanych, a w ok. 10%
zarządzono wykonanie zawieszonej kary. Przewidziane przez
kodeks karny środki zabezpieczające stosowano głównie do
osób karanych za kradzież.
Wśród przestępstw szczególne miejsce ze względu na
pobudki działania sprawców i surowość orzekanych kar
zajmowały przestępstwa przeciwko państwu. Wykazywały one w
okresie międzywojennym tendencję wzrastającą, od 194
skazanych w 1924 r. do 1200 w 1928 r. i 3755 skazanych w
1937 r. Represja karna była skierowana przede wszystkim
przeciw członkom partii komunistycznej i organizacjom z nią
związanym. Już w pierwszych tygodniach istnienia II
Rzeczypospolitej uznano działalność partii komunistycznej za
naruszenie przepisów prawa karnego ochraniających istniejący
ustrój społeczny. Orzecznictwo sądowe traktowało
propagowanie założeń programowych tej partii jako
podburzanie lub nawoływanie do obalenia przemocą
istniejącego ustroju, a przynależność do niej jako udział w
spisku lub porozumieniu w tym celu utworzonym bądź jako
przygotowanie zbrodni stanu. Przepisy o ochronie państwa i
jego władz zwracały się również przeciwko wywrotowej
działalności mniejszości narodowych. Długie pasmo procesów
sądowych związane było w szczególności z terrorystyczną
działalnością nacjonalistycznej organizacji ukraińskiej:
Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (później Organizacji
Ukraińskich Nacjonalistów).
96. Postępowanie karne.
Postępowanie w sprawach karnych normowały początkowo
zaborcze ustawy procesowe: rosyjska ustawa postępowania
karnego z 1864 r., austriacka ustawa o postępowaniu karnym z
1873 r. oraz niemiecki kodeks postępowania karnego z 1877 r.
Kodeks postępowania karnego z 19 marca 1928 r. obowiązywał
od 1 stycznia 1929 r. Jednocześnie wydano nowe przepisy o
postępowaniu doraźnym.
Kodeks postępowania karnego, mimo przejęcia wielu
instytucji i rozwiązań z kodeksów zaborczych, stanowił twór
oryginalny, odznaczający się wysokim poziomem techniki
kodyfikacyjnej. Kodeks cechowały tendencje liberalne,
przejawiające się w dążeniu jego twórców do stworzenia
takich rękojmi, które zabezpieczałyby niewinnego od
postawienia przed sądem i skazania. Do gwarancji praw
jednostki w postępowaniu karnym zaliczano: uzależnienie
tymczasowego aresztowania od decyzji sądu, prawo do
posiadania obrońcy, jawność rozprawy, domniemanie
niewinności oskarżonego, możliwość wniesienia środków
odwoławczych, zakaz reformationis in peius, zabraniający
zaostrzenia kary przez sąd II instancji, jeżeli oskarżyciel
nie złożył apelacji.
Kodeks postępowania karnego wprowadzał formę procesu
mieszanego skargowo-inkwizycyjnego. Element skargowy procesu
przejawiał się we wszczynaniu sprawy na żądanie uprawnionego
oskarżyciela i w rozróżnieniu w postępowaniu głównym funkcji
sądzenia, oskarżania i obrony. Cechy inkwizycyjne wyrażały
się w ściganiu większości przestępstw z urzędu i w trybie
prowadzenia postępowania przygotowawczego.
Przestępstwa z punktu widzenia procesu karnego dzieliły
się na ścigane z urzędu i z oskarżenia prywatnego. Przy
przestępstwach ściganych z urzędu postępowanie karne
rozpoczynało się od postępowania przygotowawczego, które
dzieliło się na dochodzenie i śledztwo. Dochodzenie
prowadził oskarżyciel publiczny (prokurator), a na jego
żądanie policja. Zmierzało ono do zebrania informacji o
przestępstwie. Śledztwo, z reguły w sprawach zawiłych,
prowadził sędzia śledczy pod kontrolą prokuratora.
Tymczasowe aresztowanie podejrzanego w trakcie dochodzenia
lub śledztwa następowało na mocy decyzji sądu.
Po przeprowadzeniu dochodzenia lub śledztwa prokurator
sporządzał akt oskarżenia i wnosił go do sądu grodzkiego lub
okręgowego, zależnie od właściwości, jako do sądów I
instancji. Postępowanie przed sądem toczyło się jawnie
(wyjątkowo tylko przy drzwiach zamkniętych) według zasady
kontradyktoryjności. Sąd obowiązany był do ustalenia prawdy
materialnej. Przedstawione przez oskarżyciela i obronę
dowody sąd oceniał według własnego przekonania o ich
prawdziwości. Od orzeczenia sądu I instancji przysługiwał
środek odwoławczy w postaci apelacji do sądu II instancji,
który mógł wnosić zarówno oskarżyciel, jak i oskarżony. Sąd
II instancji rozpatrywał ponownie sprawę merytorycznie, ale
opierał się przeważnie na dowodach przedstawionych w sądzie
I instancji. Od orzeczenia sądu odwoławczego przysługiwała
kasacja do Sądu Najwyższego, lecz tylko z powodu obrazy
ustawy lub jej nieprawidłowego zastosowania. Wniesienie
kasacji uzależnione było od uiszczenia wysokich opłat.
Postępowanie doraźne. Postępowanie doraźne było
szczególnym trybem postępowania w sprawach karnych.
Charakteryzowało się przyspieszeniem i uproszczeniem
procesu, zaostrzeniem sankcji karnej, która mogła
przekroczyć górną granicę kary, przewidzianą za dane
przestępstwo, odrzuceniem możliwości korzystania ze środków
odwoławczych i natychmiastową wykonalnością wyroku.
Warunkiem zastosowania postępowania doraźnego było ujęcie
sprawcy. Przesłanki wprowadzenia postępowania doraźnego
uzasadniano zagrożeniem ustroju państwa czy szerzeniem się
przestępczości szczególnie niebezpiecznej dla społeczeństwa.
W II Rzeczypospolitej przepisy o postępowaniu doraźnym
obowiązywały praktycznie przez cały okres. Ograniczały tym
samym stosowanie tych zasad postępowania karnego, które
gwarantowały oskarżonemu wnikliwe i wszechstronne
rozpatrzenie sprawy. Postępowanie doraźne stosowano przy
zwalczaniu przestępstw pospolitych, takich jak morderstwa i
rabunki. Od początku występowała także tendencja do
wykorzystania postępowania doraźnego w sprawach o podłożu
politycznym.